Chiến lược “Trung Quốc cộng một”: Bangladesh hay Việt Nam?

Bangladesh và Việt Nam hiện đang là những nhà xuất khẩu hàng may mặc lớn nhất thế giới trong thập kỷ qua, chỉ đứng sau Trung Quốc. Mức độ cạnh tranh giữa Bangladesh và Việt Nam đang trở nên gay gắt hơn từng ngày khi cả hai nước đều có tốc độ tăng trưởng xuất khẩu ổn định, đồng thời chiến lược phát triển của hai nước đều hướng tới việc phát triển bền vững. Sự tăng trưởng chưa từng có của Bangladesh và Việt Nam cũng một phần là kết quả của chính sách “Trung Quốc + 1” khi mà các thương hiệu lớn hoạt động tại Trung Quốc quyết định thành lập các cơ sở sản xuất bổ sung bên ngoài Trung Quốc để đối phó với việc các chi phí kinh doanh ngày một gia tăng tại nước bản địa. Bài viết này phân tích hiệu suất và so sánh hiệu quả của Bangladesh và Việt Nam thông qua việc họ tận dụng các cơ hội đến từ các nhà sản xuất lớn của Trung Quốc.

Chiến lược “Trung Quốc + 1”

Trung Quốc với chi phí thuê đất và lao động giá rẻ, thị trường tỷ dân khổng lồ, và các chính sách đầu tư ưu đãi từ lâu đã là động lực chính cho các nhà đầu tư nước ngoài khi quyết định đặt chân đến Trung Quốc. Tuy nhiên, Trung Quốc đang dần mất đi lợi thế chi phí và khả năng cạnh tranh so với các nước châu Á khác khi lương công nhân và các chi phí của họ đang gia tăng đáng kể. Do đó, nhiều công ty ở Trung Quốc đang tìm cách đa dạng hóa hoạt động bằng cách xây dựng thêm cơ sở sản xuất ở các nước châu Á khác. Chiến lược này được biết đến với tên gọi là “Trung Quốc cộng một”.

Trung Quốc + ?. Bangladesh hay Việt Nam?

Trong những nước xuất khẩu hàng may mặc lớn nhất trên thế giới, Bangladesh đang giữ vị trí lớn thứ 2 và Việt Nam đứng ở vị trí thứ 3. Biên độ chênh lệch giữa hai nước đang xấp xỉ nhau. Tuy nhiên, động lực phát triển và môi trường kinh doanh của hai nước khá khác nhau. Bangladesh nổi trội với khả năng sản xuất công suất lớn các mặt hàng cấp thấp với mức giá rẻ nhất trên thế giới, chất lượng chấp nhận được trong khi Việt Nam định hướng sản xuất các mặt hàng có giá trị hơn và lực lượng lao động có trình độ học vấn cao hơn. Bảng so sánh dưới đây mô tả quy mô và tiềm năng trong tương lai của hai nước để trở thành điểm đến sản xuất trên thế giới.

Chi phí điện và năng lượng

Một trong những yếu tố được các nhà đầu tư nước ngoài quan tâm là sự sẵn có nguồn cung năng lượng và giá điện. Hầu hết các ngành công nghiệp ở Bangladesh được cung cấp khí đốt nơi họ sản xuất thông qua các nhà máy điện. Tuy nhiên vẫn có sự thiếu hụt khí đốt trong ngành dệt may gián tiếp cản trở hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Trái ngược lại, ngành điện của Bangladesh đang bùng nổ khi một loạt các dự án lớn bao gồm Nhà máy điện hạt nhân Rooppur 2,4 Gigawatt (GW) đang được xây dựng. Việc bổ sung các nhà máy điện như vậy sẽ làm tăng đáng kể công suất phát điện của quốc gia, hiện ở mức xấp xỉ 16000 MW. Chính phủ đang đưa ra các chính sách, biện pháp để đảm bảo cung cấp khí đốt và điện không ngừng cho ngành công nghiệp, đây là một dấu hiệu tốt cho ngành dệt may của Bangladesh.

Việt Nam cũng đang đầu tư hàng tỷ đô la vào ngành năng lượng bởi chính phủ đã xây dựng chiến lược quốc gia để tạo mọi điều kiện hỗ trợ phát triển công nghiệp. Trong Kế hoạch phát triển điện VII (PDP 7) sửa đổi của Việt Nam, được phát hành năm 2017, công suất phát điện lắp đặt tại Việt Nam lên tới 42,13 GW, trong đó 37,6% là thủy điện và 34,3% là nhiệt điện đốt than. Ngoài ra còn các khoản đầu tư trị giá 148 tỷ đô la để tăng cường phát điện và phát triển mạng lưới điện, với 40 tỷ đô la sẽ được sử dụng trong giai đoạn 2016-2020, trong đó 75% sẽ được chuyển cho các nguồn điện và 25% cho phát triển lưới điện.

Về giá cả, Việt Nam cũng có mức giá khí đốt thấp nhất so với các nước sản xuất hàng may mặc khác. Trong thập kỷ qua, Bangladesh đã điều tiết giá khí đốt tăng gấp ba lần vì vậy chi phí năng lượng ở nước này tăng cao hơn Việt Nam một chút. Mặc dù giá gas cao hơn, giá điện ở Bangladesh vẫn thấp hơn Việt Nam. Tuy nhiên, cả ở Bangladesh và Việt Nam, chi phí năng lượng đều rẻ hơn Trung Quốc, điều này khiến hai nước trên trở thành điểm đến lý tưởng cho các công ty thực hiện chiến lược “Trung Quốc cộng một”.

Mức độ cạnh tranh, tham nhũng và những điều kiện thuận lợi trong kinh doanh

Chỉ số thuận lợi kinh doanh của Bangladesh rõ ràng bị tụt lại phía sau so với các nước châu Á khác trong báo cáo được công bố gần đây nhất vào năm 2018. Tình trạng chính trị hỗn loạn, tham nhũng, khủng hoảng năng lượng, giao thông và logistics kém là nguyên nhân dẫn đến chỉ số trên của Bangladesh thấp. Tuy nhiên, có một sự cải thiện nhỏ trong bảng xếp hạng so với những năm trước, trên thang điểm 100, Bangladesh đạt 41,94, cao hơn 0,91% so với năm trước đó. 
Bangladesh đã lên kế hoạch hành động để loại bỏ các rào cản trong kinh doanh và cải thiện những điều kiện thuận lợi trong kinh doanh để thứ hạng lọt top 100 vào năm 2021. Biểu đồ dưới đây cho thấy thứ hạng tương ứng của các quốc gia về mức độ cạnh tranh (Competitiveness), tham nhũng (Corruption) và điều kiện thuận lợi kinh doanh (Ease of Doing Business Rank). Với thứ hạng này, Việt Nam rõ ràng là một lựa chọn tốt hơn so với Bangladesh để đầu tư kinh doanh.

Từ số liệu thống kê của cuộc khảo sát CPO trong ngành may mặc của McKinsey năm 2017, cho thấy rằng Bangladesh sẽ là điểm nóng hàng đầu trong 5 năm tới về xuất khẩu hàng may mặc. Bangladesh dự kiến có doanh thu xuất khẩu hàng may mặc là 8,618 triệu USD trong năm 2019. Thị trường dự kiến ​​sẽ tăng trưởng hàng năm 7,0% (CAGR 2019-2023). Việt Nam cũng có doanh thu từ xuất khẩu hàng may mặc lên tới 5.675 triệu đô la Mỹ trong cùng kỳ. Thị trường dự kiến ​​sẽ tăng trưởng hàng năm khoảng 8,8% (CAGR 2019-2023). Theo khảo sát, các CPO phần lớn ưa thích Bangladesh do khả năng sản xuất số lượng lớn với giá rẻ. Tuy nhiên, với việc chi phí tiền lương đang tăng trong năm năm qua, Bangladesh đang dần trở nên đắt đỏ như Việt Nam và các nước xuất khẩu khác. Do đó, việc tìm các tiêu chí đầu tư khác ngoài tiền lương đang trở thành chìa khóa trong các quyết định kinh doanh. Biểu đồ dưới đây từ một báo cáo nghiên cứu trình bày kịch bản xem xét 8 tiêu chí chính trong đó 5 là điểm cao nhất và 1 là điểm thấp nhất.

Vấn đề bền vững

Hiện nay, việc thúc đẩy phát triển thời trang bền vững đang trở thành mối quan tâm lớn trên toàn cầu. Bangladesh đã cải thiện đáng kể trong năm năm qua và hiện đang là nước có những nhà máy công nghiệp xanh hàng đầu trên thế giới. Số lượng công ty sản xuất công nghiệp xanh Bangladesh là 87 và hơn 300 công ty đang trong giai đoạn chờ cấp chứng chỉ xanh. Lợi ích của các nhà máy xanh là giảm tiêu thụ năng lượng, ô nhiễm môi trường, giảm 40% lượng khí thải CO2, hơn nữa điều kiện làm việc của nhà máy xanh tốt hơn nhiều so với bất kỳ nhà máy nào khác. Ngược lại, Việt Nam không có nhiều nhà máy xanh như Bangladesh. Theo báo cáo năm 2017, lượng khí thải CO2 trên đầu người tại Việt Nam là 2,29 trong khi báo cáo về khí thải CO2 tại Bangladesh chỉ có 0,59.

Kết luận

Câu trả lời của câu hỏi “Trung Quốc cộng với nước nào”? “Bangladesh hay Việt Nam” vẫn khó trả lời vì cả hai quốc gia đều đang phát triển với tốc độ nhanh chóng và sắp đạt mốc xuất khẩu 50 tỷ vào năm 2020-2021. Cả hai nước đều đang đẩy nhanh việc thực hiện các biện pháp để tham gia vào các hoạt động sản xuất bền vững. Một thách thức đối với cả hai nước sẽ phải đối phó là chi phí kinh doanh ngày càng tăng. Đồng thời phải giải quyết các vấn đề năng lượng và những yêu cầu về quy trình sản xuất bền vững. Khi Trung Quốc đang dịch chuyển dần sang các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao hơn và loại bỏ các ngành sản xuất cấp thấp như hàng may mặc, rõ ràng là hầu hết các đơn đặt hàng sẽ được chuyển sang Bangladesh và Việt Nam. Ngoài ra, Việt Nam hiện có lợi ích thương mại với các quốc gia trong hiệp định CP-TPP trong khi Bangladesh cũng được hưởng GSP một giai đoạn tại EU.